آبادگان

بشود که تو از پی دادخواهی ما را به فریاد رسی!

آبان‌یشت ۱-۹

روز آبان از ماه آبان/دهم آبان، روز نیایش بغدوخت آناهیتا در فرهنگ ایران باستان است. روز جشن آبادگان. نیایش ایزدبانوی آب، باروری، فرهنگ، خرد و آبادانی، سرچشمه مهربانی و بخشش. حامی زنان و مردان؛ و پشتیبان ایران.

در اين روز حاجت از خداوند خواستن مبارک است.
(برهان قاطع)

*بیشابور، نیایشگاه آبان


س.ا.کوهزاد

شهربانو؛ بانوی ایران‌زمین ۳

صفار قمی(۲۹۰ه ق) است که شاید برای اولین بار در کتاب «بصائر الدرجات» خود، شکل گسترده‌ای از این روایت[داستان شاهدخت شهربانو] را گزارش می‌کند که باید به طور کامل نقل شود. این حدیثی است که به امام پنجم، ابوجعفر محمد باقر(ع) بر می‌گردد:

وقتی دختر یزدجرد را نزد[خلیفه] عمر[بن خطاب] آوردند، دختران مدینه از بام‌ها به تماشای او آمدند و مسجد از پرتو جمالش نورانی شد. وارد مسجد که شد و چشم او به عمر افتاد، صورت خود را پوشانده گفت:«اه بیروز بادا هرمز»[به فارسی: اه پیروز باذا هرمز، اهورامزدا پیروز باد=خدا پیروز باد؟]. عمر خشمگین شده گفت:«مرا دشنام می‌دهد و خواست که به او حمله کند». امیرالمونین[امام علی(ع)] وساطت نمود و به عمر فرمود«تو را نمی‌رسد که چنین کنی! او را اجازه بده یکی از مسلمانان را برای خود انتخاب نماید سپس بهایش را [از آنجا که او کنیز است] در سهم آن مرد حساب کن». عمر به دختر گفت:«انتخاب کن!» او جلو آمد و دستش را بر سر حسین[بن علی(ع)] نهاد. امیر مومنان پرسید:«نام تو چیست؟»، دختر جواب داد:جهان‌شاه[به فارسی: شاه‌ جهان]»، [حضرت] علی(ع) اضافه کرد:«شهربانویه نیز [به فارسی:بانوی سرزمین+پسوند معروف ایرانی «یه»]. سپس حضرت رو به حسین[ع] کرد و به او گفت:«ابوعبدالله [کنیه امام حسین(ع)] فرزندی از این زن برای تو متولد می‌شود که بهترین فرد روی زمین است» [یعنی امام علی ین حسین زین‌العبدین(ع)].

در روایت صفار چند نکته قابل توجه است؛ ایرانی‌گری و خانواده سلطنتی هویداست. به نظر می‌رسد که برای اولین بار در متن، از عبارات فارسی استفاده شده است. اگر چه جمله فارسی بسیار کوتاه است، روش نثر، خیلی قدیمی‌تر است و به سبک اصطلاحاتی است که زندانیان جنگی ایرانی به کار می‌بردند. اگر برداشت نگارنده از جمله درست باشد، هدف آن تاکید بر پارسایی(بخوانید یکتاپرستی) شاهزاده است و نه حتما ایمان مزدایی او. در اینجا، وساطت حضرت علی است مسلما بیش از هر چیزی حایز اهمیت است. حضرت علی با علم به غیب و آینده، شاهزاده را می‌شناسد و از سرنوشتی که در انتظار اوست، آگاه است. دفاع از شاهزاده و همدستی کامل با او، و سخن گفتن به زبان وی و تاکید حضرت علی بر والاتباری او(آزادی در انتخاب شوهر) واکنش تند او در برابر عمر، توضیح روشن او که نمی‌تواند از عهده خواسته شاهزاده برآید و این خواسته ورای اوست، پیش‌گویی تولد امام آینده، همه اینها توجیه‌کننده اشاره به «فره» ایزدی است که توسط شاهزاده منتقل می‌شود و حقیقتی که این «فره»(فروغ) حتی می‌تواند مسجد پیامبر را در مدینه، جایی که خلیفه حکومت می‌کند، تابناک نماید.
هنگامی که ما به اهمیت تصور «نور» در امامیه توجه کنیم، این اطلاعات اهمیت بسزایی می‌یابد. به طور خلاصه می‌توان گفت نور ولایت حامل علم باطنی و فره‌مندی است که از راه نطفه منتقل می‌شود و از امام به امام انتقال می‌یابد. بدین ترتیب، از حضرت علی بن الحسین زین‌العابدین(ع) به بعد، امامان حامل نور دوگانه‌اند: نور ولایت که از حضرت علی (ع) و فاطمه (س) (وبنابراین از حضرت محمد«ص») منتقل گردیده و «فره ایزدی» که از شاهان باستان ایران، توسط [شاهدخت] شهربانو. سرانجام،... این اولین متنی است که در آن شاهزاده ساسانی با این نام (شهربانویه) خوانده شده است. این چرخش معماگونه عبارت که بین حضرت علی (ع) و شاهدخت رد و بدل می‌شوند، شخص را به این سوال وا می‌داد که آیا این واقعا یکی از اسم‌های شاهزاده است که حضرت علی (ع) آن را آشکار می‌کند و یا اینکه حضرت علی (ع) این نام را به عروس آینده خود می‌دهد. به هر حال، این پاسداری و همدستی میان طرفین غیر قابل انکار است.

محمدعلی امیرمعزی، ریشه‌ها و باورهای عرفانی تشیع، [شاهدخت] شهربانو، بانوی ایران‌زمین و مادر امامان، میان ایران پیش از اسلام و شیعه امامی، ص۷۶-۷۷

* تصویری از داخل آرامگاه/محل زنده‌میری منسوب به شاهدخت شهربانو در کوهی به نام او در حومه ری

س.ا.کوهزاد

شهربانو؛ بانوی ایران‌زمین ۲

اسطوره عاشورا، شاهدخت شهربانو و سرانجام اسطوره بنیادین

واپسین بازگفت اسطوره اژدهای خشکسالی و پهلوان/ایزد باروری_ و نقطه پایان آن تا امروز _ شکست پهلوان/ایزد باروری و پیروزی اژدهاست_در همان بابل _ در داستان کربلا [سال ۶۱هجری]؛ که بازتاب آن در شبیه‌خوانی ایرانی [=تعزیه] نه‌تنها دریغی بر حقی، که به گونه‌ای نمادین مویه‌ای بر ایران است[...]
گویند که دو خواهر _دو دختر یزگردشاه_ به اسیری در می آیند؛ اما با پوشاندن آنها و به سخن در آمدن یکی از آن دو که گفت «اُف_ بیروج بادا هرمز [وای_ روزگار هرمز سیاه شد] _که پیروزمندان ، نفرین به خود پنداشتند، و میانجیگری بخردانه امیر سپس تر پیروان؛علی، این بخت را می یابند که چون آزادگانی که بوده‌اند، برای خود همسری برگزینند. شگفت‌آور است که نام شاهدخت اسیری که به سخن درآمد شهربانوست _یادآور شهرزاد و شهرناز_ که با این جدایی، در نقش نمادین هر دو خواهر اسطوره‌یی ، به همسری امام حسین [فرزند علی؛ و جانشین پهلوان/ایزد باروری] در می آید.
شهربانو _ خواهری که لب به سخن باز کرد _ با ناپدید شدن خواهر دوم؛ و به جای هر دو، همچون نمونه های پیشین خود، این فر را دارد که همسرش را به پادشاهی [دست‌کم معنوی] ایران برساند و در آن استواری بخشد؛ و این گونه است که با این خویشی افسانه‌ای، امام حسین و خاندان علی، چون برگزیدگان دارای فر ایزدی، بزودی، در چشم ایرانیان شعوبی به کالبد نمادهای ستمدیدگی در می آیند؛ و ستایش آنان تا آنجا می رسد که علی را پدر خاک، ازدهاکش، شیرخدا، و وارث آرمانی پادشاهی یزدگرد می شناسند؛ و گویند لبه‌های دوگانه شمشیرش نشان جانشینی پیمبر عربی و پادشاه ایرانی هردو است. و با دوباره‌سازی همین تندیس شیر اژدهاافکن زدوده شده، و زیاده‌روی در آویختن به وی است که رفته رفته دسته‌ای وی را به مبالغه ایزد شمرند؛ و در جایگاه آیینی شاهان ایران است که _خود به خود_ چون بازتاب زمینی مهر/بهرام [ایزد نیرومند باروری و روشنی و پتیاره‌کشی، دادگری، پیمان؛ که نمدار جانوری‌اش شیر است و نمدار سپهری‌اش خورشید] با آب پیمان می یابد چنان که وی را ساقی کوثر خوانند و بر آنند که روز رستاخیز نیکان را به دست خود آب می نوشاند؛ به این نشان که کنار آبگیری_بر خم_ به امیری پیروان پیامبر گزیده شد. و با این همسری است که حتی امروزه هم در آیین‌های سوگواری، امام حسین را شاه حسین و شاه شهیدان، و فرزندان خاندان وی را شاهزاده می خوانند، و نقش پهلوان/ایزد باروری را در وی باز می یابند، و گاه فرمانروایان دیگر تاریخ اسلامی را غاصب می شمرند.
دشمن بر تخت‌نشسته، خلیفه یزید[تصویر دیگر ضحاک یا ارجاسب] چون اهریمن، حیله‌گر و کودن به چشم می آید؛ و اژدهای خشکسالی، در ترکیبی سه‌سر[سرداران او: ابن زیاد، ابن سعد، شمر ذی‌الجوشن] نشان داده می شود.[...] چون اژدهای خشکسالی که ابرهای باران‌زا را در شکمخود یا غاری زندانی می کرد، آب را بر پهلوان/ایزد باروری می بندند. امام حسین و برادرش عباس[که از دو مادرند]، همان دو سطح آسمانی و زمینی ایندر و ترینه را در جنگ با اژدها به نمایش در می آورند. همال و همتای پهلوان/ایزد [عباس علمدار که سرسپردگی سرباز مهری را نیز دارد] کنار آب، تشنه می میرد؛ و پهلوان/ایزد باروری، نیایش پیروان، او را در برابر اژدها نیرو می بخشید و پیروزی می رساند، با خاموشی نیایش پیروان[آنها که از او روی می گردانند؛ خیانت کوفیان] در هم می شکند؛ و گرچه پیش از شهادت، می کوشد شهربانو[رختاب دو خواهر اسیر] را با سپارش به گریز سوی ایران، و دور شدن از هنگامه، رهایی بشخد، ولی یورش اژدهای خشکسالی با مرگ پهلوان/ایزد، و اسارت بستگان لب تشنه‌اش[نیمه قدیسان=آب‌تنان آسمانی باستان] به چیرگی شاه/اژدهای ویرانگر می کشد، و تنها آبی که پیروان نیازمند برکت را باز می رسد، اشک چشم ایشان است!
در شبیه‌خوانی [تعزیه]_نمایش مردمی نبرد اژدهای خشکسالی و پهلوان/شاه باروری_ درفش و پوشش ستمدیدگان سبز‌آبی، یا نیلی رنگ همسان با رنگ ویژه کشاورزان ایران است؛ و جامعه و درفش دشمنان ایشان که آب را بریده‌اند، سرخ/ارغوانی رنگ، همسان با رنگ ویژه ارتشتازان ساسانی یا سپاه پنداشته پیش‌تر یا سپس‌تری؛ نکته‌ای که_ دست‌کم_ شبیه‌خوانی را نه‌تنها با یاد خیزش شکست‌خورده روستاییان ستمدیده مزدکی، که با تکرار آن در خیزش‌های رهایی‌جویانه سده‌های نخست اسلامی ایرانیان نیز پیوند می بخشد. شهربانو_دارای فر شاهی_ که چون رخوار پیشین بغبانو اردوی سور آناهیتا_ و سر پرستشگاه خوارشده او_ همسری با پهلوان/شاه باروری را به نمایش درآورده بود، به سوی خاستگاه خود ایران پای در رکاب می نهد.
رهایی‌جویی شهربانو از چنگ دشمنان ستمدکار، به زنده از جهان رفتن، و ناپدید شدن وی از چشم دنبال‌کنندگانش در دل کوه می انجامد. مضمونی اسطوره‌ای که در فرهنگ ایران بارها آمده[ناپدید شدن کی خسرو در کوه و بهرام گور در غار] و چون اسطوره سیاوش، و سپس اسفندیار، که بر مرگ پهلوان پیش از نشستن بر جایگاه سزاوار خود_ استوار است، این بار نیز پهلوان چون نمونه‌های باستان_جای سزاوار خود را در آسمان، دل مردمان به دست می آورد. اسطوره که در باستان در جشن بهاری و آغاز سال کشاورزی_ چون اعلام پیروزی پهلوان/ایزد و برنشستن او_ در نمایشی آیینی بازخوانی و بازی می شد، در شکل تازه‌اش، همچنان در آغاز سال آیینی_ولی قمری_ و در کالبد نمایشی[شبیه‌خوانی] بازخوانی و بازی می شود.

- در این بازگفت از سرنوشت شهربانو، زینب همراه نقش خودش، پناه و سرپرست اسیران، نقش خواهر دوم ناپدیدشده اسطوره را نیز نیز به نمایش در می آورد. بازسازی دو خواهر کنار هم، به گونه خواهر پهلوان، و همسر او، دشوار نبوده است، تا بار دیگر _به‌ناچار و از سر درد_ از هم جدا شوند، و بدین ترفند، جدایی ناگفته تاریخی دو خواهر کنار هم بازسازی و یادآوری شود. شخصیت ستوده زینب به خوبی این فرصت را می داده است. سرپرستی وی بر تشنگان و چیرگی او بر سخن در تاریخ‌ها آمده؛ اینجا نیز سخن رهایی‌بخش زیور اوست؛ و پیوندش با امشاسپند‌بانوی زمین در تعزیه‌نامه به روشنی آمده آنجا که زمین به خواهش او شمر بدخواه را تا کمر خشک و سنگ می کند و باز به خواست وی رها می سازد. از سوی دیگر ستایش ستودگان دینی از شهربانو، سخن گفتنش با اسبی گزیده، و به ویژه آگاهی‌اش از رویدادهای آینده_ و اینکه آنها را چون ماموریتی آسمانی پذیرفته، شخصیت ایزدی او را می نمایاند؛ و گفتگوی وی با غیب آن را کامل می کند. پیوند شهربانو با آناهیتا و اسپندارمذ روشن است. او، که معنای نامش یادآور آبادی، و معنای مخالف نامش،شهرتاز، یادآور یورشگران ویران‌ساز در اسوره باستان است، و اسوره مردمی سینه به سینه گوید آب، مهر اوست[ و نخست چون اسیر و عروس، و سرانچام با تشنگی و اشگ_ آن هم کنار آب_ دیده می شود] هم باروری مادرانه آناهیتا را دارد که در فرزندآوری و شیردهی‌اش دیده می شود، و هم دوشیزگی هرباره وی را که اساطیر کوی و پذر از آن یاد می کند؛ و از سوی دیگر سخن گفتنش با کوه، و ناپدید شدن در آن، پیوستگی‌اش با اسپندارمذ ایزدبانوی زمین به نمایش در می آید. سخن رهایی‌بخش در سخن گفتن شهربانو با کوهی که در آن برای همیشه روی نهان می کند_ و پناه خواستن از وی_ بار دیگر خود را نشان می دهد. افسانه همانندی درباره خواهر دوم اسیر_نازبانو یا نیک‌بانو یا کیهان‌بانو_ و گریزش از تازیان، و فریاد رهایی خواهی‌اش از کوه، و پناه دادن کوه به وی، میان بهدینان یزد بر زبان‌هاست. همچنان که گناه بردن یزدگردشاه به آسیا[=غار=دخمه]_ که در تاریخ‌ها آمده_ پایان شهریاران بود، پناه بردن افسانه‌ای شهربانو[و خواهرش] به کوه نیز سپردن سرنوشت شهرزاد و دین‌آزاد هزارافسان به وارثان آن است که شاید همزمان، به ترجمه آن_چون غنیمتی_ می اندیشیدند.

بهرام بیضایی، هزار افسان کجاست؟، سرانجام اسطوره، صفحه ۲۸۶-۲۸۹

* تصویری از آرامگاه شاهدخت شهربانو، دختر شاهنشاه یزدگرد سوم، همسر امام حسین و مادر امام سجاد و دیگر امامان شیعه در دامنه کوهی به نام او در حومه ری

س.ا.کوهزاد

شهربانو؛ بانوی ایران‌زمین ۱

«بانو»، لقب باستانی [ایزدبانو] آناهیتا است. از اوستا به بعد، این الاهه را با نام «اردوی سورابانو» می خواندند. در مدارک پهلوی هم، لقب‌های «بانو» یا «آبان بانو»(بانوی آب‌ها) با اناهید «اردویسور» یا «اردویسورامشاسفند» ارتباط داده شده‌اند. با اقتباس و استفاده از این منابع، [مری]بویس به کتیبه‌های «اصطخر» فارس و «پیکولی» اشاره می‌کند که در آنها اناهید را «بانو» خوانده‌اند. اگر نشانی از بنایی مربوط به پیش از اسلام، در کوه بی‌بی‌ شهربانو دیده نشده است، بویس با استناد به «تواریخ هرودت» برای حمایت از ادعای خود، به این باور است که کوهی یا صخره ای ساده واقع در نزدیکی چشمه آبی(که در مورد بی‌بی شهربانو چنین است) می‌تواند معبدی باشد برای پرستش اناهید. بویس حتی باور دارد که القاب شاهزاده ساسانی در متون شیعه مثل «شهربانو» (بانوی ایران‌زمین)، «شا‌ه‌بانو» و «جهان‌بانو»، احتمالا القاب اناهید مدت‌ها پیش از اسلامی شدن این زیارتگاه بوده‌اند.
آنچه نظریه ارتباط میان اناهید، الاه آب/ باروری، و شهربانو، مادر امامان (ع) را تقویت می‌کند، این است که در بسیاری از روایت‌های مردمی داستان شاهزاده، وی را «حیات‌بانو» بانوی زندگی خوانده‌اند. رابطه میان حیات، آب و باروری مسلم است. در باورهای میترایی و باورهای مردمی مزدایی اناهید، مادر میترا/ مهر، باکره است؛ بنا بر بعضی باروهای مردمی امامی، شهربانو هم، اگر چه مادر است، باکره است. افزون بر این، رفتن به زیارت بقعه در شهر ری انحصارا مخصوص زنان است (و در موارد بسیار نادری سادات مرد، که از فرزندان امامان محسوب می‌شوند و به عبارتی «پسران» شهربانو)؛ ولی اکثرا زنانی که باردار نمی‌شوند برای درمان و بارداری به زیارت بانوی شهر می‌روند؛ سنتی که از زمان باستان تا به امروز همچنان ادامه دارد.
همگرایی بین ایران قبل از اسلام و شیعه امامی با اثرمندی شهربانو در بعضی از مناسک که به همسر امام سوم (ع) اختصاص داده شده همچنان مورد تایید است. قربانی‌هایی که نذر بی‌بی شهربانو می کنند - اسب، گاوه و گوسفند- همان‌هایی هستند که نذربانو پارس/اناهید در عقدا نزدیک یزد می‌شوند. اساسی‌ترین نذری که در زیارتگاه ری صورت می‌گیرد، یک کاسه آب است. عنصری طبیعی که اناهید، الاهه آن است. در بعضی از مناطق خراسان، از میان مراسم سوگواری دهه اول محرم برای بزرگداشت شهدای کربلا، مرثیه‌ای (ماتم و نوحه) که به شهربانو اختصاص داده شده و اغلب به نام «وداع شهربانو» خوانده می شود، جایگاه مهمی دارد. دسته هایی که این نوحه‌ها را می خوانند همیشه از کنار قبرستان زرتشیان (قبرستان گبرها) می‌گذرند؛ اگر از کنار این قبرستان نگذرند مردم باور دارند که روستاهای‌شان قربانی خشکسالی با سیل می‌شوند، به عبارتی بلایایی طبیعی که با آب ارتباط دارند.
نگارنده چند زن زرتشتی را از منطقه کرمان می‌شناسد که مرتب به زیارت بی‌بی شهربانو در شهر ری می‌روند. این موردی جداگانه نیست. واضح است که آنها باید خود را در میان انبوه زنان زائر مسلمان پنهان کنند. اگر چه صریحا به زبان نمیاورده‌اند، ولی کاملا متحمل است که آنها برای پرستش بانوی آناهید معروف به این زیارتگاه می‌روند. ج.شابی چه بجا گفته است که «برای بقا در عصری که گذشته را نفی می‌کند، گذشته باید پوشیده و پنهان پیش رود».

محمدعلی امیرمعزی، ریشه‌ها و باورهای عرفانی تشییع، شهربانو، بانوی ایران‌زمین و مادر امامان؛ میان ایران پیش از اسلام و شیعه امامی، ص. ۹۶-۹۸
- تصویری از مقبره بی‌بی شهربانو در شهر ری، مزار منسوب به شاهدخت شهربانو

س.ا.کوهزاد