«بانو»، لقب باستانی [ایزدبانو] آناهیتا است. از اوستا به بعد، این الاهه را با نام «اردوی سورابانو» می خواندند. در مدارک پهلوی هم، لقبهای «بانو» یا «آبان بانو»(بانوی آبها) با اناهید «اردویسور» یا «اردویسورامشاسفند» ارتباط داده شدهاند. با اقتباس و استفاده از این منابع، [مری]بویس به کتیبههای «اصطخر» فارس و «پیکولی» اشاره میکند که در آنها اناهید را «بانو» خواندهاند. اگر نشانی از بنایی مربوط به پیش از اسلام، در کوه بیبی شهربانو دیده نشده است، بویس با استناد به «تواریخ هرودت» برای حمایت از ادعای خود، به این باور است که کوهی یا صخره ای ساده واقع در نزدیکی چشمه آبی(که در مورد بیبی شهربانو چنین است) میتواند معبدی باشد برای پرستش اناهید. بویس حتی باور دارد که القاب شاهزاده ساسانی در متون شیعه مثل «شهربانو» (بانوی ایرانزمین)، «شاهبانو» و «جهانبانو»، احتمالا القاب اناهید مدتها پیش از اسلامی شدن این زیارتگاه بودهاند.
آنچه نظریه ارتباط میان اناهید، الاه آب/ باروری، و شهربانو، مادر امامان (ع) را تقویت میکند، این است که در بسیاری از روایتهای مردمی داستان شاهزاده، وی را «حیاتبانو» بانوی زندگی خواندهاند. رابطه میان حیات، آب و باروری مسلم است. در باورهای میترایی و باورهای مردمی مزدایی اناهید، مادر میترا/ مهر، باکره است؛ بنا بر بعضی باروهای مردمی امامی، شهربانو هم، اگر چه مادر است، باکره است. افزون بر این، رفتن به زیارت بقعه در شهر ری انحصارا مخصوص زنان است (و در موارد بسیار نادری سادات مرد، که از فرزندان امامان محسوب میشوند و به عبارتی «پسران» شهربانو)؛ ولی اکثرا زنانی که باردار نمیشوند برای درمان و بارداری به زیارت بانوی شهر میروند؛ سنتی که از زمان باستان تا به امروز همچنان ادامه دارد.
همگرایی بین ایران قبل از اسلام و شیعه امامی با اثرمندی شهربانو در بعضی از مناسک که به همسر امام سوم (ع) اختصاص داده شده همچنان مورد تایید است. قربانیهایی که نذر بیبی شهربانو می کنند - اسب، گاوه و گوسفند- همانهایی هستند که نذربانو پارس/اناهید در عقدا نزدیک یزد میشوند. اساسیترین نذری که در زیارتگاه ری صورت میگیرد، یک کاسه آب است. عنصری طبیعی که اناهید، الاهه آن است. در بعضی از مناطق خراسان، از میان مراسم سوگواری دهه اول محرم برای بزرگداشت شهدای کربلا، مرثیهای (ماتم و نوحه) که به شهربانو اختصاص داده شده و اغلب به نام «وداع شهربانو» خوانده می شود، جایگاه مهمی دارد. دسته هایی که این نوحهها را می خوانند همیشه از کنار قبرستان زرتشیان (قبرستان گبرها) میگذرند؛ اگر از کنار این قبرستان نگذرند مردم باور دارند که روستاهایشان قربانی خشکسالی با سیل میشوند، به عبارتی بلایایی طبیعی که با آب ارتباط دارند.
نگارنده چند زن زرتشتی را از منطقه کرمان میشناسد که مرتب به زیارت بیبی شهربانو در شهر ری میروند. این موردی جداگانه نیست. واضح است که آنها باید خود را در میان انبوه زنان زائر مسلمان پنهان کنند. اگر چه صریحا به زبان نمیاوردهاند، ولی کاملا متحمل است که آنها برای پرستش بانوی آناهید معروف به این زیارتگاه میروند. ج.شابی چه بجا گفته است که «برای بقا در عصری که گذشته را نفی میکند، گذشته باید پوشیده و پنهان پیش رود».
محمدعلی امیرمعزی، ریشهها و باورهای عرفانی تشییع، شهربانو، بانوی ایرانزمین و مادر امامان؛ میان ایران پیش از اسلام و شیعه امامی، ص. ۹۶-۹۸
- تصویری از مقبره بیبی شهربانو در شهر ری، مزار منسوب به شاهدخت شهربانو
س.ا.کوهزاد
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر